مهدي غني

اين هم يکي از عارضه هاي فرهنگي و اجتماعي ماست که وقتي با پديده يي مشکل پيدا مي کنيم ديگر حاضر نيستيم هيچ ارزش و نقطه مثبتي در آن ببينيم يا وقتي نسبت به مساله يي شيفتگي پيدا مي کنيم ديگر هيچ کاستي و نقصي در آن را نمي خواهيم بپذيريم. اين حالت معمولاً در طول زمان حرکتي آونگ گونه پيدا کرده و در يک سيکل زماني به نقطه مقابلش تبديل مي شود درحالي که اگر فارغ از گرايش ها و واکنش هاي گذرا مسائل را واقع بينانه بررسي کنيم به نتايج بهتري خواهيم رسيد.

در مشروطه به ضرورت قانون رسيديم، همه خوشبختي ها و آرزوهايمان را در همين «يک کلمه» قانون ديديم. گمان کرديم قانون درست کنيم همه چيز درست مي شود. پيشرفت، توسعه، آزادي، رفاه و... همه در گرو همين يک کلمه است و بس. مجلسي برپا کرديم و قانون گذرانديم. از فرداي امضاي فرمان مشروطه به جان هم افتاديم. مشروطه خواه و مشروعه طلب درست شد، سوسياليست ها با دموکرات ها درافتادند، روزنامه چي با آن يکي و... خلاصه هرج و مرجي شد. باز هم نشد.

15 سال بعد از انقلاب مشروطه در دوره رضاخان به اين رسيديم که يک ابرمرد، يک قدرت مطلقه مشکل گشاي ماست. مملکت را از هرج و مرج مي رهاند، کارها را سامان مي دهد، قلدران را سر جاي خود مي نشاند و... اما نشد. همه قوانين را زير پا گذاشتند. سرنوشت همه را يک نفر تعيين مي کرد. نمايندگان مجلس هم با صلاحديد او تعيين مي شدند. فرمان شاه جاي قانون نشست. براي دين و لباس و همه چيز مردم او تعيين تکليف مي کرد. خلاصه آنچه مي خواستيم نشد. شهريور 20 به آزادي رسيديم. از ديکتاتوري بيزار شديم. چنان شيفته آزادي شديم که يادمان رفت خاک وطن مان در اشغال بيگانه است. سربازان انگليس و روس در شهرهايمان رژه مي رفتند و ما براي سقوط ديکتاتور پايکوبي مي کرديم. آزادي آنقدر ارج و قرب پيدا کرد که سيدضياء عامل انگليس هم به وطن بازگشت- همان که با کودتا ديکتاتوري را برايمان به ارمغان آورده بود. او هم به فکر بهره گيري از آزادي افتاد، روزنامه منتشر کرد و حزب تشکيل داد و آزادانه توطئه مي کرد. در اين ميان به اين رسيديم که تا استعمار انگليس هست و نفت ما را تاراج مي کند به جايي نمي رسيم. از همان فضاي آزادي بهره گرفتيم و عليه انگليس و شرکت نفتش به پا خاستيم. نفت مان را از چنگ اين ابرقدرت جهاني درآورديم. اما باز آزادي همان داروي دردهايمان، بلاي جان مان شد. هرکس نسخه يي نوشت، هريک ديگري را متهم کرد، باز هم همان قصه هميشگي که «آنها افتادند به جان ما و ما افتاديم به جان هم». شد آنچه نبايد مي شد. همه آنها که براي نجات ايران نسخه يي داشتند و به تنهايي مي خواستند کاري کارستان کنند توسط يک تن قلع و قمع شدند. سرتيپ آزموده يي دادستان شد، مصدق را دستگير کرد و محاکمه، فاطمي را اعدام، فداييان اسلام را تيرباران، افسران حزب توده را اعدام و زنداني و... خلاصه سه سال بعد از کودتا، ساواکي تاسيس کردند که ديگر کسي سربرنياورد.

25 سال طول کشيد تا ملت رسيد به اينکه بايد وحدت کلمه داشته باشد، اختلافات را کنار بگذارد، ديکتاتوري و استعمار هر دو عامل بدبختي را از ميان بردارد، حکومت فردي مشکل آفرين است، بايد حکومت قانون باشد آن هم قانوني که خدا گفته است. قاطبه ملت به استقلال و آزادي و جمهوري اسلامي راي دادند. سعادت دنيا و آخرت شان را در آن ديدند. برايش جان دادند، هزينه کردند و...

اکنون اينکه چه شد و چرا شد، باز عده يي را به اين فکر انداخته است که راهي ديگر جست وجو کنند. شعاري ديگر سر دهند و نسخه يي ديگر بپيچند.

سير تاريخ مان نشان مي دهد ما ملتي ايستا نيستيم، اگر ضربه مي خوريم، لطمه مي بينيم از رو نمي رويم، از پا نمي نشينيم، باز راه چاره مي جوييم. اين رمز پايداري ماست. اما پس از اين همه افت و خيز آيا جاي آن ندارد که بي گدار به آب نزنيم و تجربه هاي گذشته را تکرار نکنيم؟

آيا اين همه هزينه ارزش ندارد قدري تامل کنيم؟ واکنشي، عکس العملي و ضدي تصميم نگيريم؟ همه عوامل را در نظر بگيريم، شتابزدگي را رها کنيم، گذشته را واقعاً چراغ راه بدانيم. ما از گذشته درس نگرفته ايم. ما همواره از گذشته فرار کرده ايم. در لحظات سرنوشت ساز فقط به فکر رهايي بوده ايم، به کجا؟ چندان برايمان مهم نبوده است، رهايي به هرجا. گويي همان تلقينات صوفي منشانه که دم را غنيمت دار بر تصميمات سياسي مان نيز غالب شده است درحالي که امروز ما نياز به عقلانيت، دورانديشي، جامع نگري داريم، نه احساسات، کينه ورزي و حرکت کور که سمي مهلکند.

پس از تعطيل کردن حسينيه توسط ساواک و متوقف شدن همه برنامه هايي که شريعتي براي حال و آينده اين موسسه تدارک ديده بود، او نامه يي به همسرش خانم دکتر پوران شريعت رضوي که با فرزندان در مشهد زندگي مي کرد، نوشت و احساس خود را از اين واقعه بيان کرد. پيداست در اين نامه که جنبه خصوصي و شخصي داشته وي احساس واقعي خود را بيان کرده است؛

پوران عزيزم،

بالاخره شد آنچه که مي بايد مي شد، ولي هيچ فکر نمي کردم به اين ديري و به اين خوبي، خدا را مي بينم، حس مي کنم، به روشني و صراحتي که حضور خودم را و گرمي و نور خورشيد را و روشني برق ناگهاني در ظلمت غليظ و عام شب را و سوزش آتش را و عطر گل را و عشق را و... خدا را، خود خدا را... دست هايش را به روي شانه ام لمس مي کنمش که، به نشانه حمايت و لطف گذاشته است و در برابر اين همه دشمني ها و خطر ها و زشتي ها و خيانت ها و دروغ ها و پستي ها و بي رحمي ها و بي شرمي هاي... طلا و تيغ و تسبيح و همسازي هميشگي استبداد و استحمار. پوران نمي داني که چه کرده است، نمي بيني که چه کرد؟ چه مي کند؟ در زير باران رحمتش تنها ايستاده ام و از شدت نمي توانم نفس برآورم، عجيب اين خدا مهربان است و فهميده و بازيگر، مي بينم که جبر عقيده و حق پرستي مرا در برابر قوي ترين جبهه هاي خطرناک قرار داده است و با همه درافتاده ام و در عين حال هيچ سلاحي در دست و هيچ سرمايه يي و پايگاهي و صنفي و قدرتي در اختيار ندارم و با اين همه نابرابري، موفقيت مطلق با من بوده است، البته خدا هم معجزه مي کند، با وسيله و سبب مي کند، وسيله کوبيدن اين دشمنان قوي و همدست چه بوده است؟ در يک کلمه، خود همين دشمنان قوي و همدست، خود همين غرور و قدرتمندي و رسوايي.

همدستي شان، تنها وسايل و امکاناتي بوده است که خدا به من ارزاني داشته است. اين چيره دستان در حمله ناگهاني و بي رحمانه و هوشيارانه و همدستانه و با سازو برگ شان، به من بي دست و پاي بي هوش و حواس و تنبل و تنهاي بي عرضه يي که از عهده سرپرستي زن و بچه اش عاجز است، شکست بخورند و رسوا شوند، خوشبختانه همه چيز روشن شد و همه کس نيز شدند، هم روشنفکر، هم بازاري، هم دولت و هم روحانيت، يک نقطه سوال، يک کلمه ابهام بر جاي نماند. از طرفي راه هم باز شد و اين آبي که در چاه مانده بود، در زير زمين انبار شده بود، در يک استخر، در سرچشمه شده بود، جاري شد، کار تمام شد، کار من تمام شد...